Kolekcjonowanie monet II RP

Z jednej strony mamy tu całkiem sporą różnorodność – od popularnych monet obiegowych po rzadkie i poszukiwane egzemplarze. Z drugiej strony początkujący często nie wiedzą, od czego zacząć i na co zwrócić uwagę, żeby nie popełnić kosztownych błędów.

W tym artykule pokażę, jak podejść do tematu w praktyczny sposób – tak, żeby kolekcjonowanie pozostało pasją, ale jednocześnie opierało się na coraz większej świadomości i zrozumieniu rynku.

Jeżeli dopiero zaczynasz swoją przygodę z monetami II RP, warto najpierw przeczytać artykuł:
Monety II Rzeczypospolitej – od monet obiegowych po unikatowe próby.

W tym artykule dowiesz się między innymi:

• W jakich mennicach wybijano monety II RP?
• Czym różni się moneta bita stemplem głębokim od zwykłego w monecie 5 złotych 1930 „Sztandar”?
• Jak zmieniała się wartość 5 złotych 1930 „Sztandar” (stempel głęboki) na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat?
• Czym są i jak wyglądały tekturowe wzory monet?
• Które monety II RP są najczęściej fałszowane i na co zwracać uwagę podczas zakupu?

Znak mennicy na monetach z okresu międzywojennego

Monety bez znaku mennicy

Nie wszystkie monety II Rzeczypospolitej posiadają znak mennicy. Wynikało to zarówno z miejsca ich produkcji, jak i okresu, w którym zostały wybite.

W 1924 roku produkcję monet o nominałach 10, 20 i 50 groszy powierzono trzem zagranicznym mennicom:

• Le Locle (Szwajcaria),
• Wiedeń (Austria),
• Utrecht (Holandia).

Żadna z tych mennic nie umieszczała na monetach swojego znaku.

Podobnie było w przypadku 1 grosza 1924, bitego w prywatnej brytyjskiej mennicy King's Norton, oraz 2 złotych 1924 „Żniwiarka”, produkowanych w mennicy w Filadelfii. Monety te również nie posiadają znaku mennicy.

Wyjątek stanowi także 5 złotych 1928 „Nike”, wybite w mennicy w Brukseli, które również nie zostały oznaczone znakiem menniczym.

Czy wiesz, że...

Monety 2 złote 1924 „Żniwiarka” wybite w mennicy w Filadelfii posiadają awers obrócony względem rewersu o 180°. Jest to układ charakterystyczny dla monet amerykańskich i stanowi wyjątek wśród monet II Rzeczypospolitej.

W opisach aukcyjnych można spotkać określenie „odwrotka”, jednak nie jest ono w tym przypadku precyzyjne. Termin ten odnosi się do błędu menniczego, polegającego na niezamierzonym obróceniu stempli względem ich prawidłowego układu. W przypadku filadelfijskiej „Żniwiarki” nie mamy do czynienia z błędem, lecz z celowo zastosowanym amerykańskim układem stempli.

Opracowanie: monety.olsztyn.pl

Początki Mennicy Państwowej w Warszawie

Mennica Państwowa w Warszawie rozpoczęła działalność wiosną 1924 roku. Pierwszymi monetami wybitymi w kraju były: 5 groszy 1923, a następnie 2 grosze 1923. Mimo że powstały już w warszawskiej mennicy, nie posiadały jeszcze znaku menniczego.

Dopiero od 1925 roku, najpierw na monetach groszowych, później na monetach srebrnych, zaczęto umieszczać herb Kościesza, który był oficjalnym znakiem Mennicy Państwowej w Warszawie.

Rozpoznanie znaku mennicy jest jednym z najprostszych sposobów identyfikacji miejsca wybicia monety. W tabeli zestawiłem wszystkie znaki mennic stosowane na monetach II RP.

Znaki mennic na monetach II Rzeczypospolitej
	Znak mennicy	Mennica	Opis
	litera „H” po roku	🇬🇧 Birmingham	Prywatna mennica angielska.
	litery „KN”	🇬🇧 King's Norton	Prywatna mennica angielska. Litery „KN” występowały tylko na monetach próbnych.
	kropka po roku	🇬🇧 Londyn	Angielska mennica państwowa.
	róg i pochodnia	🇫🇷 Paryż
	herb Kościesza	🇵🇱 Warszawa	Znak „Kościesza” stosowany był na monetach emitowanych w Warszawie w latach 1925-1939.
Źródło: onebid.pl Opracowanie: monety.olsztyn.pl

Poszczególne mennice różniły się nie tylko stosowanymi znakami menniczymi, ale również technologią produkcji. W efekcie niektóre emisje z poszczególnych mennic występują w odmiennych wariantach lub są znacznie rzadsze od swoich odpowiedników wybitych w innych mennicach.

5 złotych 1930 – Sztandar

5 złotych 1930 „Sztandar” to jedna z najbardziej rozpoznawalnych monet II Rzeczypospolitej. Była pierwszą monetą okolicznościową wprowadzoną do obiegu. Upamiętniała 100. rocznicę wybuchu Powstania Listopadowego. Na jej rancie umieszczono łacińską sentencję SALUS REIPUBLICAE SUPREMA LEX („Dobro Rzeczypospolitej najwyższym prawem”). Jako jedyna moneta okresu międzywojennego nie posiada nazwy emitenta.

Do niedawna były znane tylko dwie odmiany tej monety:

1. Odmiana bita „stemplem płytkim” - najczęściej spotykana.
2. Odmiana bita „stemplem głębokim” - bardzo rzadka (R5 - J. Chałupski - „Specjalizowany katalog monet polskich XX i XXI w. cz.2” str. 214). Cechą charakterystyczną tej odmiany są cienkie kreski na obrzeżu, głowa orła znajduje się centralnie pod kreską.

W 2021 roku została odkryta 3 odmiana - HYBRYDA 1. i 2. wersji. Rewers wygląda jak moneta bita stemplem płytkim, natomiast awers ma cechy monety bitej stemplem głębokim. Cechą charakterystyczną hybrydy jest zdwojenie roku 1930 (czasami zdwojony jest również napis „ZŁOTYCH”).

W dalszej części przyjrzymy się monecie wybitej stemplem głębokim, analizując jej notowania aukcyjne oraz zmiany cen na przestrzeni ostatnich 35 lat. Kwerenda została przygotowana na podstawie archiwalnych notowań Warszawskiego Centrum Numizmatycznego w latach 1991-2026.

Wnioski z analizy notowań

• W latach 90. ceny rosły stopniowo, bez gwałtownych zmian.
• Po 2006 roku nastąpił wyraźny wzrost zainteresowania odmianą bitą stemplem głębokim.

Wzory monet obiegowych wykonane z TEKTURY(!)

Janusz Parchimowicz w swoim katalogu „Monety Rzeczypospolitej Polskie 1919-1939” tak pisze o tekturowych wzorach monet obiegowych:

Czy tak było naprawdę, tego nie wiemy. Na razie nikt nie odnalazł żadnych zapisków, które jasno wskazywałyby na źródło tych wzorów.

W katalogu wyróżnionych jest 7 pozycji wzorów monet odbitych w tekturze:

Wszystkie wzory na awersie mają nominał, natomiast na rewersie widnieje napis: WZÓR MONETY POLSKIEJ. Nominały od 10 groszy do złotówki nie były notowane w handlu.

W katalogu Janusza Parchimowicza z 2021 roku, możemy znaleźć tylko 1 pozycję archiwalną dla 5-groszówki (GNDM, 2010). W wyniku własnej kwerendy archiwów aukcyjnych udało mi się odnaleźć 10 notowań obejmujących tę grupę rzadkich walorów 😉.

Po więcej ciekawostek na temat tekturowych wzorów monet II RP zapraszam na znakomity blog Krzyśka – „Monety Drugiej RP” – Tekturowe wzory monet polskich. Autor w iście detektywistyczny sposób podejmuje próbę rozwikłania zagadki ich pochodzenia.

Fałszerstwa monet II RP

Fałszerstwa monet II Rzeczypospolitej to bardzo rozległy temat, który zasługuje na oddzielne opracowanie. W tym artykule ograniczę się jedynie do wskazania monet najczęściej fałszowanych, ze względu na ich rzadkość i wysoką wartość kolekcjonerską.

• 5 groszy 1934 – najrzadsza moneta groszowa
• 2 złote 1924 – Żniwiarka (ze znakiem mennicy „H”)
• 2 złote 1936 – Piłsudski
• 5 złotych 1932 – Głowa Kobiety (ze znakiem mennicy)
• 5 złotych – Nike (wszystkie roczniki, a szczególnie te rzadsze: 1930, 1931, 1932)
• 10 złotych 1933 – Traugutt
• 10 złotych 1933 – Sobieski