Katalogi banknotów polskich, które warto mieć w swojej biblioteczce

Nie oznacza to jednak, że literatura numizmatyczna traci na znaczeniu. Wręcz przeciwnie - dobre katalogi pozwalają uporządkować wiedzę, poprawnie zidentyfikować banknot, rozróżnić jego warianty i umiejscowić go w kontekście historycznym.

To właśnie dzięki nim kolekcjonowanie przestaje być przypadkowe, a zaczyna być świadome.

W tym artykule przedstawiam katalogi banknotów polskich, które stanowią solidną podstawę w biblioteczce każdego kolekcjonera - zarówno początkującego, jak i bardziej zaawansowanego.

Podstawowe katalogi banknotów polskich – od czego zacząć?

„Cennik banknotów polskich 1794–2025” – Grzegorz Gucwa

Jeśli ktoś mnie pyta, od czego zacząć — najczęściej wskazuję właśnie tę pozycję.

To świetna publikacja zarówno dla osób rozpoczynających przygodę z banknotami, jak i dla bardziej zaawansowanych kolekcjonerów. To katalog, z którego sam regularnie korzystam przy wycenach.

W środku znajdziecie m.in.:

• ceny banknotów oparte o rzeczywiste ceny rynkowe
• wyceny zarówno dla standardowych egzemplarzy, jak i banknotów ocenionych przez PMG (wiodąca na rynku firma gradingowa)
• zestawienia najwyższych osiągniętych cen dla danych walorów
• na końcu każdego okresu, znajduje się tabela, w której opisane są rzadkie serie i odmiany

W 2026 roku pojawiło się już III wydanie cennika (pierwsze wydanie było w 2023 roku).

„Banknoty moja pasja” – Michał Biskup

To seria 5 zeszytów podzielonych na poszczególne okresy — i jedna z tych publikacji, przy których od razu widać, ile pracy zostało w nie włożone.

Michał Biskup rozkłada poszczególne emisje banknotów na czynniki pierwsze — analizuje serie, wskazuje ich rzadkość, podaje przybliżone nakłady i wyciąga wnioski na podstawie archiwalnych notowań. Przy tym robi to w lekki, momentami wręcz humorystyczny sposób, dzięki czemu całość czyta się zdecydowanie łatwiej niż typowy katalog.

Z mojego punktu widzenia to ogromna wartość — bo poza suchymi danymi dostajesz też interpretację i konkretne wskazówki, na co zwracać uwagę.

Duże wrażenie robi skala analizy archiwalnych wyników aukcyjnych — widać tu naprawdę solidną, wieloletnią pracę. Autor nie boi się też stawiać własnych, czasem odważnych tez dotyczących rzadkości poszczególnych walorów.

Warto jednak zaznaczyć, że zeszyty nie są już dostępne w regularnej sprzedaży — obecnie można je znaleźć wyłącznie na rynku antykwarycznym.

Lista wszystkich zeszytów:

• Zeszyt I – 1939-1943

  Pierwszy zeszyt poświęcony jest banknotom z okresu okupacji niemieckiej dla Generalnego Gubernatorstwa Polski z lat 1940–1941. Zawiera również informacje dotyczące Banku Polskiego na emigracji w latach 1939–1945 oraz bony obozowe Wehrmachtu wraz z ich katalogiem.

• Zeszyt II – 1916-1923

  W drugim zeszycie omówiono banknoty Generalnego Gubernatorstwa Warszawskiego z 1916 (1917) roku, a także emisje Rzeczypospolitej Polskiej z lat 1919–1923 (1924) w walucie markowej.

• Zeszyt III – 1919-1938

  Trzeci zeszyt obejmuje banknoty Rzeczypospolitej Polskiej z lat 1919 (1924) – 1938, emitowane w walucie złotowej.

• Zeszyt IV – 1944-1965

  Czwarta część koncentruje się na banknotach Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej z okresu 1944–1965.

• Zeszyt V – Bony Towarowe: Banku Pekao S.A. 1960-1979 - „PHZ Baltona” 1973

  Tematem piątego i zarazem ostatniego zeszytu są Bony Towarowe Banku Pekao S.A. 1960-1979 oraz Marynarskie Bony Towarowe Przedsiębiorstwa Handlu Zagranicznego - „Baltona” (1973).

Literki „małego PRL-u” – Adam Szparło

Jeśli zbierasz banknoty PRL-u „na literki”, to prędzej czy później trafisz na opracowanie Adama Szparło.

Autor w prosty i czytelny sposób grupuje serie banknotów „Wielcy Polacy” (emisje 1974–1993), przypisując im rzadkość w skali od L0 (pospolite) do L9 (skrajnie rzadkie). Klasyfikacja dotyczy banknotów w stanie emisyjnym — UNC (z ang. Uncirculated - bez obiegu).

Z mojego doświadczenia: jeśli ktoś przychodzi do mnie z banknotami PRL-u, to bez tej skali często trudno w ogóle zacząć rozmowę o cenie. To jest punkt odniesienia, który porządkuje temat w kilka sekund.

Adam Szparło tak opisuje genezę swojej publikacji:

Dziś ta skala jest powszechnie wykorzystywana przez domy aukcyjne i kolekcjonerów — stała się po prostu rynkowym standardem.

Ogromną zaletą opracowania jest jego forma — wszystkie najważniejsze informacje są podane w skondensowanej, bardzo praktycznej formie.

Publikacja została wydana w 2022 roku w nakładzie 500 egzemplarzy. Obecnie dostępna jest wyłącznie na rynku wtórnym. Autor nie planuje dodruku pierwszego wydania, a drugie — przynajmniej na ten moment (stan na 17.03.2026) — nie jest zapowiedziane.

Pozycja zdecydowanie obowiązkowa dla osób, które kolekcjonują „literki” i chcą robić to świadomie.

„Katalog banknotów polskich” – Janusz Parchimowicz

Pozycja, którą warto odnotować, głównie ze względu na fakt, że katalogi te są wydawane od 2000 roku.

W mojej ocenie są już jednak nieco archaiczne. Zdecydowanie lepszym wyborem wydaje się Cennik Grzegorza Gucwy - jest znacznie bardziej aktualny, lepiej dopracowany pod kątem graficznym i zawiera więcej informacji.

Katalogi specjalistyczne
– dla bardziej zaawansowanych kolekcjonerów

„Katalog Banknotów Polskich” – Czesław Miłczak

Jest to największe kompendium wiedzy dotyczące polskiego pieniądza papierowego.

U mnie ta pozycja pojawiła się stosunkowo późno - dopiero w 2023 roku (wcześniej korzystałem głównie z katalogu Janusza Parchimowicza). Wydawcą katalogu była wtedy (i nadal jest) firma Numispoland z Poznania.

W tamtym czasie można było zamówić katalog w dwóch wersjach: standardowej oraz „exclusive”, różniącej się oprawą — w tej drugiej była ona wykonana ze skóry. Zdecydowałem się właśnie na nią.

Pamiętam, że nie mogłem się doczekać, aż katalog wyjdzie z drukarni i zostanie do mnie wysłany. Cały proces jednak się przeciągnął i finalnie trwał około 6 miesięcy, od momentu złożenia zamówienia.

Po pół roku w końcu się doczekałem — „biblia” trafiła do paczkomatu 😊

Po rozpakowaniu pierwsze, co rzuciło mi się w oczy, to jakość wykonania. Katalog był świetny w odbiorze — czytelny, przejrzysty, z bardzo dokładnymi zdjęciami i rozbudowanymi opisami.

W katalogu można znaleźć m.in. informacje o znakach wodnych, technikach druku, fałszerstwach czy ciekawostki dotyczące wzorów. Ilość zawartej wiedzy naprawdę robi wrażenie.

Dzisiaj regularnie z niego korzystam — zarówno przy opisywaniu serii, jak i przy sprawdzaniu konkretnych odmian.

Katalog Czesława Miłczaka uznawany jest za katalog referencyjny, czyli taki, który porządkuje emisje banknotów i wprowadza system oznaczeń używany przez kolekcjonerów oraz domy aukcyjne. W praktyce oznacza to, że pozwala jednoznacznie zidentyfikować banknot i jego wariant — niezależnie od tego, gdzie jest opisywany.

Cena detaliczna dwutomowego wydania w 2023 roku wynosiła około 1 200 zł. Był to spory wydatek — szczególnie dla osób zaczynających przygodę z banknotami.

Na początku 2026 roku ceny na rynku wtórnym oscylują już w granicach 600–900 zł za komplet. I moim zdaniem, biorąc pod uwagę zawartość, jest to jedna z najważniejszych pozycji, jakie można mieć w swojej biblioteczce numizmatycznej.

„Banknoty polskie – Kolekcja LUCOW” – Jerzy Koziczyński

Czym jest Kolekcja Lucow?

„Kolekcja Lucow” to największy prywatny zbiór polskiego pieniądza papierowego, budowany przez Janusza Lucowa od lat 90. XX wieku. Już na etapie tworzenia uchodziła za jedną z najbardziej ambitnych i konsekwentnie rozwijanych kolekcji w tej dziedzinie.

Opracowaniem kolekcji zajął się Jerzy Koziczyński, przygotowując wielotomową serię katalogów, która do dziś pozostaje jednym z najważniejszych punktów odniesienia dla kolekcjonerów polskich banknotów.

Co stanowi o wyjątkowości tej kolekcji?

Siłą „Kolekcji Lucow” jest jej kompleksowość oraz ilość i jakość zgromadzonego materiału.

To nie jest wyłącznie zestawienie banknotów obiegowych — katalog obejmuje również:

• wzory banknotów,
• próby kolorystyczne,
• emisje nie wprowadzone do obiegu
• stare dokumenty, kwity czy obligacje

W praktyce oznacza to dostęp do materiału, który na rynku pojawia się sporadycznie lub w ogóle. Dla wielu kolekcjonerów i badaczy jest to jedyne źródło pozwalające zobaczyć i porównać tak rzadkie walory w jednym miejscu.

Ogromnym atutem publikacji jest także prezentacja banknotów w skali 1:1, co znacząco zwiększa ich wartość dokumentacyjną i ułatwia analizę detali.

Informacje o wydaniu i dostępności

Poszczególne tomy katalogu ukazywały się w latach 2000–2012, tworząc spójną i przemyślaną całość.

Od kilku lat „Kolekcja Lucow” jest stopniowo sprzedawana przez Warszawskie Centrum Numizmatyczne, co dodatkowo podkreśla jej znaczenie na rynku i wpływa na rosnące zainteresowanie zarówno samymi walorami, jak i katalogami.

Dziś publikacje te są dostępne wyłącznie na rynku wtórnym. Ich ceny wyraźnie wzrosły — dla porównania, w okolicach 2007 roku cena emisyjna jednego tomu wynosiła około 400 zł, podczas gdy obecnie osiągają one wielokrotnie wyższe poziomy.

Poniżej lista wszystkich sześciu tomów:

„Pieniądze Getta Łódzkiego 1940-1944” – Jacek Sarosiek

To jedna z tych publikacji, po które regularnie sięgam zwłaszcza przy wycenach monet, ponieważ niestety ta emisja od kilkudziesięciu lat jest fałszowana na ogromną skalę.

Publikacja została podzielona na dwie główne części.

Pierwsza dotyczy banknotów. Jacek Sarosiek szczegółowo omawia ich projekty, zabezpieczenia oraz techniki druku. Znajdziemy tu opisy znaków zabezpieczających dla poszczególnych nominałów, informacje o matrycach drukarskich, sposobach numerowania, a także bardzo dobrze opracowany temat numeratorów.

Druga część poświęcona jest monetom getta. Autor analizuje m.in. destrukty, techniki bicia, odbitki w metalach szlachetnych, klipy oraz fałszerstwa.

Dużym atutem publikacji jest ogromna liczba wysokiej jakości fotografii, które znacząco ułatwiają identyfikację poszczególnych wariantów.

W mojej ocenie to najlepsze dostępne opracowanie dotyczące pieniędzy Getta Łódzkiego - i jednocześnie katalog referencyjny, który porządkuje całą emisję.

Trzeba jednak liczyć się z tym, że książka rzadko pojawia się na rynku. Ostatnie wydanie ukazało się w 2022 roku, a ceny - w zależności od wydania i stanu - na początku 2026 roku mieszczą się zazwyczaj w przedziale 400–800 zł.

To zdecydowanie pozycja dla osób, które chcą wejść głębiej w temat i mieć solidne, uporządkowane źródło wiedzy o tej emisji.

Nowości 2025/2026 – katalogi i książki, które warto znać

„Bilety Kasowe Księstwa Warszawskiego 1810” – Mariusz Kozłowski

To pierwsze tak kompleksowe opracowanie poświęcone biletom kasowym Księstwa Warszawskiego. Publikacja jest znakomicie wydana i dopracowana w detalach — pełna ciekawostek i wyników szeroko zakrojonych kwerend.

Autor zadbał również o elementy, które po prostu cieszą kolekcjonera: od estetycznej, świetnie zaprojektowanej okładki, po autorski projekt biletu kasowego o nominale 3 talary. Całość robi naprawdę duże wrażenie.

Na szczególne uznanie zasługuje skala przeprowadzonej kwerendy — oprócz źródeł internetowych autor uwzględnił także egzemplarze znajdujące się w zbiorach muzealnych. Mariuszowi Kozłowskiemu udało się dotrzeć aż do 625 sztuk biletów kasowych Księstwa Warszawskiego.

Publikacja obejmuje analizę aż 34 lat rynku kolekcjonerskiego.

Nakład: 500 sztuk. Cena emisyjna: 198 zł.

„Rzadkie serie banknotów 1944-1948” – Grzegorz Gucwa

To już druga publikacja Grzegorza Gucwy w tym zestawieniu. Pozycja obowiązkowa dla kolekcjonerów, którzy zbierają banknoty wczesnego PRL-u „na literki”.

Autor tak opisuje swój katalog:

Katalog powstał na bazie archiwalnych notowań. Zbiór uwzględnia ponad 43 000 egzemplarzy! Publikacja została wydana w 2025 roku. Aktualnie do nabycia jedynie w sprzedaży antykwarycznej.

Bony towarowe Pekao S.A. i PHZ Baltona – Jacek Sarosiek

Książka o bonach towarowych Jacka Sarosieka to nie jest zwykła publikacja – to raczej wejście w świat, który dziś dla wielu osób jest już tylko wspomnieniem z opowieści. Już na początku autor odpowiada na jedno z najbardziej intrygujących pytań: dlaczego bony miały wartość wyrażoną w dolarach. I robi to w sposób, który dobrze pokazuje realia tamtych czasów.

To, co robi wrażenie, to poziom szczegółowości. Autor nie tylko pokazuje kolejne emisje, ale rozkłada temat na czynniki pierwsze – od procesu produkcji, przez nakłady poszczególnych serii, aż po wprowadzane zabezpieczenia. Do tego dochodzi bardzo ciekawy rozdział o fałszerstwach: jakie były ich rodzaje oraz jak próbowano wprowadzać je do obiegu. Dużym atutem są liczne zdjęcia oraz ilustrowany katalog falsyfikatów, który dla kolekcjonera jest po prostu bezcenny.

W książce znajdziemy też wzory bonów towarowych, a także dokładny opis tego, co działo się z nimi „na końcu życia” – czyli proces niszczenia zużytych egzemplarzy oraz wycofywania ich z obiegu. To temat, który rzadko jest opisywany, a tutaj został pokazany bardzo konkretnie i rzeczowo.

Autor dorzuca sporo smaczków i anegdot z epoki – jak chociażby akcję antyspekulacyjną z komunikatami puszczanymi z milicyjnego samochodu czy próbę zapłacenia w Pewexie banknotem o nominale… 22 dolarów 😉

Takie historie sprawiają, że książkę czyta się momentami jak reportaż. Dodatkowo publikacja zawiera skany poufnych dokumentów, protokoły oraz archiwalne zdjęcia, które pozwalają jeszcze lepiej poczuć klimat tamtych czasów.

„Bony towarowe Pekao (...)” to w gruncie rzeczy sentymentalna podróż do czasów, w których dostęp do „zachodnich” towarów był czymś wyjątkowym, a sam bon miał często większe znaczenie niż zwykła gotówka. Dla kolekcjonera – pozycja obowiązkowa. Dla każdego zainteresowanego realiami PRL – po prostu bardzo dobra i wciągająca lektura.

„Tajna seria banknotów "Miasta Polskie" E-71” – Artur Pyrzyk

Publikacja stanowi pogłębione i całościowe opracowanie jednej z najbardziej wyjątkowych, a zarazem najmniej znanych kart w historii polskiego pieniądza papierowego. Po raz pierwszy w tak szerokim zakresie przedstawiono genezę, rozwój oraz finalną postać serii E-71, osadzając ją w realiach politycznych epoki.

Integralnym elementem książki jest katalog prac Andrzeja Heidricha – od projektów konkursowych Narodowego Banku Polskiego, które zapoczątkowały wieloletnią współpracę Artysty z NBP, poprzez kolejne etapy ewolucji serii, aż po jej ostateczną formę. Zdecydowana większość wizerunków pochodzi bezpośrednio z archiwów NBP, co gwarantuje najwyższą jakość materiału ilustracyjnego.

Uzupełnieniem opracowania jest syntetyczny opis tła politycznego towarzyszącego powstawaniu serii, słownik pojęć specjalistycznych oraz unikatowe informacje dotyczące przygotowań władz PRL na wypadek potencjalnego konfliktu zbrojnego.

Czesław Miłczak tak opisuje tę pozycję:

„Kto podrabia lub fałszuje pieniądz polski” – Piotr Chabrzyk

To publikacja poświęcona problematyce fałszerstw polskiego pieniądza papierowego, skupiająca się na zjawisku podrabiania banknotów na ziemiach polskich w latach 1944–1950. Autor omawia zarówno mechanizmy działania fałszerzy, jak i stosowane przez nich metody, a także przedstawia rolę instytucji odpowiedzialnych za wykrywanie i zwalczanie tego procederu.

Publikacja była dofinansowana ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Jest również dostępna w wersji online (PDF).

Podsumowanie – który katalog warto mieć na początek?

Moim zdaniem, jeśli jesteś początkującym kolekcjonerem, warto na samym początku zaopatrzyć się w „Cennik banknotów polskich 1794–2025” Grzegorza Gucwy. Jest to bardzo solidne, przekrojowe opracowanie polskich banknotów, za niewielkie pieniądze. W 2026 roku wyszło już III wydanie tego cennika, koszt 129 zł. Cena zawiera cennik w wersji podstawowej oraz uproszczony cennik giełdowy.

Jeżeli posiadasz stare banknoty i nie jesteś pewien ich wartości, zapraszam do kontaktu - chętnie pomogę w wycenie.